Η αναζήτηση της αυθεντικότητας

Οδηγημένοι από τον Φόβο, ίσως όχι τον φόβο της φυσικής μας επιβίωσης, αλλά τον φόβο της κοινωνικής μας επιβίωσης, τον φόβο της απόρριψης, της μοναξιάς, της ευάλωτης καρδιάς μας, της αποτυχίας, της επιτυχίας, της αλλαγής… καθένας μας διαλέγει μια μάσκα, ή ένα κάστρο, ή μια ασπίδα… κάτι που θα τον κάνει να νιώσει ασφαλής, προστατευμένος από τον (υποθετικό πιθανά) πόνο, προστατευμένος από κινδύνους αληθινούς ή φανταστικούς…

Μεγαλώνοντας μαθαίνουμε να προστατεύουμε τους εαυτούς μας από ότι μας πόνεσε. Λειτουργούμε σαν τον ελέφαντα του τσίρκου, που μένει δεμένος με ένα λεπτό σκοινί, από έναν μικρό πάσαλο, και δεν δοκιμάζει να φύγει… επειδή όταν ήταν μικρός είχε δοκιμάσει, αλλά τότε ήταν αδύναμος, δεμένος με αλυσίδα σε έναν δυνατό μεγάλο πάσαλο. Κι αφού τότε δεν τα κατάφερε… αποφάσισε ότι δεν θα τα καταφέρει ποτέ! Κι επειδή τα σημάδια του πόνου δύσκολα εξαφανίζονται, οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν σε κάποιες στιγμές ή περιστάσεις της ζωής τους αυτό που συμβαίνει και στον ελέφαντα, το φαινόμενο της «μαθημένης απελπισίας».

Το φαινόμενο αυτό συνίσταται στην εσφαλμένη εντύπωση εκ μέρους του θύματος ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να αλλάξει μια αρνητική κατάσταση. Οι ψυχολόγοι πιστεύουν ότι αυτό συμβαίνει επειδή το άτομο είχε επανειλημμένες αντίστοιχες αρνητικές καταστάσεις στις οποίες πράγματι δεν μπορούσε να κάνει κάτι για να γλιτώσει κι έτσι ενσωμάτωσε την πεποίθηση ότι ούτε στο μέλλον θα μπορεί να αποκτήσει έλεγχο της κατάστασης. Ακόμα λοιπόν κι αν οι συνθήκες αλλάξουν, το άτομο παραμένει δεσμευμένο στο παρελθόν και δέχεται πειθήνια την κατάσταση.

Ο Αμερικανός ψυχολόγος Martin Seligman διεξήγαγε το 1967 ένα πείραμα στο οποίο έλεγξε αυτή την άποψη. Το πείραμα είχε ως εξής: Χώρισε σκυλιά σε 3 ομάδες με τα εξής χαρακτηριστικά: Τα σκυλιά της 1ης ομάδας απλώς παρέμειναν δεμένα σε ένα χώρο με αυτά της 2ης ομάδας χωρίς να τους συμβαίνει τίποτα. Τα σκυλιά της 2ης ομάδας αντίθετα δέχονταν ηλεκτροσόκ το οποίο ωστόσο μπορούσαν να σταματήσουν πατώντας ένα μοχλό. Αυτά της 3ης ομάδας δέχονταν επίσης ηλεκτροσόκ χωρίς ωστόσο τη δυνατότητα να το σταματήσουν πατώντας το μοχλό. Τα ηλεκτροσόκ ερχόταν σε τυχαίες χρονικές στιγμές και σταματούσαν εξίσου απροειδοποίητα όπως άρχισαν, προκαλώντας στα σκυλιά την αίσθηση του αβοήθητου.

Όλα τα σκυλιά έπειτα τοποθετήθηκαν σε ένα κουτί στο οποίο δέχτηκαν ηλεκτροσόκ. Για να το αποφύγουν έπρεπε απλώς να πηδήξουν έξω από το κουτί. Αυτά της 1ης και της 2ης ομάδας το απέφυγαν εύκολα και γρήγορα. Της 3ης όμως που δεν τους είχε δοθεί η δυνατότητα να αποφύγουν το ηλεκτροσόκ την 1η φορά ενσωμάτωσαν αυτή την κατάσταση και δεν προσπάθησαν ούτε στο νέο περιβάλλον να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους. Κούρνιασαν στο πάτωμα και κλαψούριζαν νιώθοντας αδύνατη την αποφυγή του πόνου.

Ο Seligman θεωρεί ότι το φαινόμενο αυτό συναντάται συχνά –πέρα από τους καταθλιπτικούς φυσικά- στους οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά μειονεκτούντες ανθρώπους που μεγαλώνουν νιώθοντας ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτε για να αλλάξουν την κατάσταση και ξοδεύουν τη ζωή τους στη φτώχεια και την απαξίωση, μεγαλώνοντας παιδιά με τον ίδιο τρόπο για να συνεχιστεί έτσι ο φαύλος κύκλος μειονεξίας.

Ο τρόπος όμως διαχείρισης της επώδυνης κατάστασης δεν είναι για όλους ίδια. Ίσως κάποιοι να κρύβονται από αυτήν, να κουρνιάζουν προσπαθώντας να πείσουν τον εαυτό τους ότι «κι αυτό θα περάσει αν δεν κάνω φασαρία», να προσπαθούν να εξαφανιστούν οι ίδιοι, αντί να εξαφανίσουν αυτό που τους προκαλεί πόνο και φόβο. Κάποιοι άλλοι γίνονται σκληροί, άγριοι, επιθετικοί, προσπαθώντας να τρομάξουν αυτό που τους πονά και τους φοβίζει. Άλλοι προσποιούνται πότε τον άγριο και πότε το υπάκουο σκυλάκι… Ωστόσο υπάρχουν και κάποιοι που απλά θα πηδήξουν έξω από το κουτί! Θα κολυμπήσουν αντίθετα στο ρεύμα, θα βουτήξουν στη θάλασσα βαθιά, ή θα υψωθούν στον λαμπερό ουρανό… γνωρίζοντας ότι είναι ελεύθεροι να επιλέξουν τη μοίρα τους… οι άνθρωποι-δελφίνια!